1 Ғылым және ғылыми зерттеу: мәні, мақсаттары, міндеттері, логикасы мен құрылымы

Ғылым – табиғат, қоғам және ойлау заңдылықтарын жүйелі түрде зерттейтін білім саласы. Ал ғылыми зерттеу – осы білімді мақсатты түрде іздестіру және жаңа нәтижелерге қол жеткізу процесі.

Зерттеудің негізгі мақсаты – жаңа шынайы білім алу, ал міндеттері – құбылыстарды түсіндіру, олардың заңдылықтарын ашу және практикалық тұрғыда қолдану. Ғылыми зерттеудің логикасы мәселе қоюдан басталып, гипотеза ұсыну, тәжірибе жүргізу, талдау және қорытынды жасау сатыларымен жалғасады. Құрылымы – мақсат, міндет, әдіс, нәтиже және ғылыми негіздемеден тұрады.

Жоспар.
1. Ғылым ұғымы, ғылыми әдіс және ғылыми ойлау.

2. Танымның эмпирикалық және теориялык деңгейлері.

3. Ғылыми зерттеу кезеңдері (тақырып, проблема, мақсат, міндеттер).

4. Ғылыми гипотезаны және жұмыс жоспарын тұжырымдау.

5. Fылыми зерттеулердің түрлері: іргелі және қолданбалы.

6. Ғылымдағы этикалық нормалар мен академиялык адалдык.

1) Ғылым ұғымы, ғылыми әдіс және ғылыми ойлау

Ғылым – объективті шындықты жүйелі түрде танып-білу процесі. Ол адамзатқа әлемді түсінуге, болашақты болжауға және жаңа технологияларды жасауға мүмкіндік береді. Ғылымның негізгі белгілері: біріншіден – жүйелілік, яғни білімнің белгілі бір тәртіппен құрылуы; екіншіден – дәлелділік, әрбір ғылыми тұжырым фактілерге сүйенеді; үшіншіден – практикамен байланыс, яғни ғылым нәтижелері өмірде қолданылады.

Сонымен қатар ғылым тек білім өндірумен шектелмей, қоғамның дамуына да әсер етеді. Әрбір жаңа ғылыми жаңалық адамзаттың прогресіне жол ашады.

Ғылыми әдіс – бұл зерттеу жүргізудің жүйелі жолы. Оның негізгі кезеңдері мыналар:

Біріншісі – мәселе қою. Ғалым алдымен нақты сұрақты анықтайды.

Екіншісі – гипотеза жасау, яғни болжам айту.

Үшіншісі – эксперимент жүргізу, тәжірибелер арқылы гипотезаны тексеру.

Төртіншісі – нәтижелерді талдау, алынған деректерді сараптау.

Бесіншісі – қорытынды шығару.

Бұл жерде гипотезаның расталуы немесе теріске шығуы анықталады.
Ғылыми әдіс – ғылымның жүрегі. Ол болмаса, зерттеу нәтижелері сенімсіз болар еді.

Ғылыммен айналысу үшін тек әдісті білу жеткіліксіз, оған қоса ғылыми ойлау қажет. Ғылыми ойлау дегеніміз – зерттеушінің басты құралы. фактілерге сүйеніп, логикалық тұрғыдан қорытынды жасай білу қабілеті. Оның негізгі ерекшеліктері – объективтілік, яғни жеке пікірге емес, дәлелге сүйену; логикалық жүйелілік, ойдың бірізді болуы; және далелдерге суйену: ол дегенизмиз сын тұрғысынан қарау, яғни әрбір ақпаратты талдап, күмәнмен тексеру. Ғылыми ойлау адамның шығармашылық қабілетін дамытып, жаңа идеяларды қалыптастыруға жол ашады. Ол таным процесінде объективті және негізделген қорытындылар жасауға мүмкіндік береді.

Негізгі ерекшеліктері:

Сыни тұрғыдан пайымдау – деректер мен көзқарастарды тексеру, күмәнмен қарау.

Логикалық байланыстарды анықтау – себеп-салдарлық қатынастарды табу, заңдылықтарды ашу.

Жаңа идеялар ұсыну – шығармашылық тұрғыда ойлау, ғылыми жаңалықтарға жетелеу.

2) Танымның эмпирикалық және теориялык деңгейлері

Танымның эмпирикалық және теориялық деңгейлері. Таным – адамның қоршаған ортаны, табиғатты және қоғамды зерделеу арқылы шынайы білімге жету үдерісі.

Ғылыми таным - адам ақыл-ойының ең жоғары формасы, оның мақсаты – болмыстың мәнін, себеп-салдарлық байланыстарын ашу.
Ғылыми таным екі негізгі деңгейден тұрады: олар эмпирикалық және теориялық.

Танымның формалары мен түрлері көп. Ең алдымен таным ғылыми және ғылыми емес деп бөлінеді. Ғылыми емес танымның түрлеріне күнделікті тұрмыстағы танымдар, көркем бейнелер, діни танымдар т.б. жатады. Ғылыми таным – таным процессінің негізгі түрі. Ғылыми танымның негізгі міндеті – заттар мен құбылыстардың негізгі сырын, олардың өмір сүру және даму заңдылықтарын ашу. Ғылыми таным негізгі екі деңгейден тұрады: эмпириялық және теориялық.Таным – адамның қоршаған ортаны, табиғатты және қоғамды зерделеу арқылы шынайы білімге жету үдерісі.

Ғылыми таным - адам ақыл-ойының ең жоғары формасы, оның мақсаты – болмыстың мәнін, себеп-салдарлық байланыстарын ашу. Ғылыми таным екі негізгі деңгейден тұрады: эмпирикалық және теориялық.

Эмпирикалық деңгей – сезімдік тәжірибеге, фактілер мен бақылауларға сүйенеді. Теориялық деңгей – ақыл-ой мен логикалық талдауға негізделеді. Бұл екі деңгей бір-бірін толықтырып, ғылымның тұтастығын қамтамасыз етеді.

Эмпирика нақты деректер береді, ал теория сол деректердің мәнін түсіндіреді. Осылайша, танымның мақсаты – фактілерден заңдылықтарға, тәжірибеден ой тұжырымға көшу.

Ғылымның дамуы осы екі деңгейдің бірлігі мен өзара байланысына тәуелді. Сондықтан оларды жеке емес, тұтас жүйе ретінде қарастыру маңызды.

Эмпирикалық пен теориялық таным бір-бірін толықтыратын екі бөлік.
Эмпирика фактілер мен тәжірибені береді, ал теория сол фактілердің мәнін түсіндіреді. Теориясыз эмпирика бағытсыз деректер жиынтығына айналады. Эмпирикасыз теория бос тұжырымға айналады.

Ғылым дамуының логикасы – «тәжірибеден ой қорытындысына, фактіден заңға» көшу. Эмпирикалық зерттеу теорияны тудырады, ал теория эмпирикалық әдістерді жетілдіреді. Осылайша, ғылыми таным үздіксіз өзара әсерлесу процесі ретінде жүреді.

Танымның эмпирикалық және теориялық деңгейлері – ғылым дамуының екі негізгі сатысы. Эмпирика нақты фактілер мен тәжірибеге сүйенсе, теория сол фактілердің мәнін түсіндіреді. Бұл екі деңгейдің үйлесуі ғылыми білімнің тұтастығын қамтамасыз етеді. Эмпирикалық деңгейсіз теория дәлелсіз қалады, ал теориясыз эмпирика бағытсыз мәліметтерге айналады.
Ғылымдағы жетістік осы екі деңгейдің өзара байланысына тәуелді.
Әрбір ғылыми жаңалық бақылаудан басталып, ой қорытындысымен аяқталады. Осылайша, таным – адамның тәжірибесі мен ақыл-ойының бірлігін көрсететін үдеріс. Эмпирикалық және теориялық білім – ғылымның егіз қанаты.
Олардың үйлесімі арқылы адамзат жаңа білімге, жаңа мүмкіндіктерге қол жеткізеді. Бұл – ғылымның мәні мен дамуының басты тетігі.

3) Ғылыми зерттеу кезеңдері (тақырып, проблема, мақсат, міндеттер)

Ғылыми зерттеудің алғашқы және ең маңызды сатысы – тақырып таңдау. Тақырып зерттеушінің қызығушылығына, саланың өзектілігіне және қоғам сұранысына сай болуы тиіс. Тақырып неғұрлым нақты әрі шектелген болса, соғұрлым зерттеу тиімді жүзеге асырылады. Зерттеу тақырыбы белгілі бір ғылыми бағыттағы шешілмеген сұрақты қамтуы керек. Сонымен қатар, тақырып тәжірибеде қолдануға жарамды нәтиже беруге бағытталуы қажет. Тақырып таңдауда әдеби шолу мен бұрынғы зерттеулерге талдау жасау маңызды. Бұл зерттеудің қай бағытта дамитынын және қандай жаңалық енгізуге болатынын анықтауға мүмкіндік береді. Сондай-ақ, тақырыптың теориялық және практикалық маңыздылығы негізделеді. Тақырып – бүкіл ғылыми жұмыстың іргетасы, сондықтан ол дәл, мазмұнды және заманауи болуы керек.

Тақырып таңдалғаннан кейін, келесі кезең – зерттеу проблемасын тұжырымдау.

Проблема - бұл ғылымда немесе тәжірибеде шешімін таппаған, қайшылық тудырған мәселе. Ол зерттеудің логикалық өзегін құрайды және ғылыми ізденістің бағытын айқындайды. Проблеманы дұрыс анықтау – зерттеудің табысты болуының негізгі шарты. Егер проблема нақты, өлшенетін және өзекті болса, зерттеу нәтижесі де сапалы болады.
Проблема формулировкасында сұрақ түріндегі сипат жиі қолданылады («Қалай?», «Неліктен?» т.б.). Бұл зерттеушіге нақты мақсат қоюға және зерттеу бағытын анықтауға көмектеседі. Проблеманы анықтау кезінде теориялық деректер мен практикалық жағдайлар салыстырылады.
Сол арқылы зерттеудің қажеттілігі мен ғылыми жаңалығы дәлелденеді. Проблема анықталғаннан кейін зерттеудің мақсаты мен міндеттері белгіленеді.
Мақсат – зерттеу барысында қол жеткізілетін түпкі нәтиже.
Ол зерттеу логикасын, әдістерін және күтілетін нәтижелерді айқындайды.
Мақсат бір ғана сөйлеммен қысқаша және нақты тұжырымдалуы тиіс.
Ал міндеттер – осы мақсатқа жетуге бағытталған нақты қадамдар жиынтығы.
Міндеттер көбінесе 3–5 тармақтан тұрып, зерттеу барысындағы сатыларды көрсетеді. Мысалы: теориялық талдау жүргізу, тәжірибе жасау, нәтижелерді салыстыру және қорытынды шығару. Мақсат пен міндеттердің өзара байланысы зерттеудің тұтастығын қамтамасыз етеді. Дұрыс қойылған мақсат пен міндеттер зерттеушінің бағытын анық әрі жүйелі етеді.

4) Ғылыми гипотезаны және жұмыс жоспарын тұжырымдау

Ғылыми зерттеудің табысты болуы көбінесе гипотезаның дәлдігіне және жоспардың жүйелілігіне байланысты. Бұл кезең – теория мен тәжірибені байланыстыратын көпір.

Ғылыми гипотеза мен жұмыс жоспары – ғылыми зерттеу жұмысының негізін қалаушы екінші кезең. Бұл кезеңде зерттеуші өзінің зерттеу бағытын нақтылай отырып, тәжірибелік және теориялық жұмыстардың тізбегі дайындалады. Жақсы жасалған гипотеза зерттеу процесін жеңілдетіп, зерттеуді жүйелі және нәтижелі етеді. Жұмыс жоспары уақыт пен ресурстарды тиімді пайдалануға ықпал етеді, әрбір кезеңнің орындалуын қадағалайтын карта ретінде қызмет етеді.

Ғылыми гипотеза – зерттелетін құбылыстың мәнін түсіндіруге арналған алдын ала болжам. Ол тәжірибе арқылы тексерілуді талап етеді. Ғылыми гипотеза жолдама ретінде зерттеудің бастамасы болып табылады, проблемадан туындайтын сұраққа жауап іздеу үшін жасалады. Жақсы гипотезада зерттеу мүмкіндігі, логикалық байланысы болуы және ғылыми жаңалық ашуға бағытталуы тиіс. Зерттеу гипотезасы зияны зиянын азайтар, жаңашылдық ашар, ғылыми мәні жоғары болуы тиіс.

Гипотезаның негізгі түрлері

Мәтін:

Нөлдік гипотеза (H₀): зерттеліп отырған факторлар арасында айырмашылық жоқ деп есептейді.

Балама гипотеза (H₁): айырмашылық бар немесе әсер байқалады деп болжайды.

Бұл екі гипотеза зерттеу барысында статистикалық әдістермен салыстырылады. Мақсат – H₀-ді қабылдау немесе жоққа шығару арқылы ғылыми тұжырым жасау.

Гипотезаның критерийлері

Ғылыми гипотеза бірнеше маңызды критерийге сәйкес құрылған болуы керек. Біріншісі – тексерілуге мүмкіндігі: гипотеза эксперимент, бақылау немесе модельдеу арқылы тексерілуге жатуы қажет. Екіншісі – логикалық тұрғыда негізділігі: бұрынғы зерттеулер мен теориямен сәйкестенуі тиіс. Үшіншісі – болжамдық сипаты: гипотеза эксперимент нәтижесіне әсер ететін болжамды белгілеуі қажет. Төртіншісі – қолданыслыққа илесуі: зерттеу міндетіне жауап беретін нақты болжам болуы тиіс. Жақсы гипотеза ғылыми танымның дамуына мүмкіндік ашады.

Гипотезаларды бөлу

Ғылыми зерттеуде гипотезалар бірнеше түрге бөлінеді: жалпы гипотеза, жеке гипотеза, нөлдік гипотеза және альтернативті гипотеза. Жалпы гипотеза зерттеу бағытын көрсетсе, жеке гипотеза нақты элементтерді түсіндіреді. Нөлдік гипотеза болжамның жоқтығын білдірсе, альтернативті гипотеза болжамның барлығын білдіреді. Ғылыми тексеруде көбінесе нөлдік пен альтернативті гипотезалар қатар қарастырылады. Осы тәсіл логикалық зерттеу жүргізуге мүмкіндік береді.

- Жұмыс жоспары – зерттеудің кезеңдерін жүйелі түрде ұйымдастыру құралы.

- Ол мақсат, міндет, әдіс, күтілетін нәтиже және мерзімді қамтиды.

- Дұрыс құрылған жоспар уақытты тиімді пайдаланып, ғылыми дәлелд

Жұмыс жоспарының мәні

Жұмыс жоспары – зерттеу барысын жоспарлы орындауға бағытталған құжат. Ол «қағида емес, белес» рөлін атқарады. Жоспар тақырыптан бастап тұжырымға дейінгі кезеңнің реттілігін анықтайды. Жұмыс жоспары әрбір зерттеу әрекетінің уақытын, құралдарын және әдістерін көрсетуі тиіс. Жоспарсыз зерттеу хаостыққа ұқсайды, ал жақсы жоспар зерттеу нәтижесіне көбірек дәлдік пен сенімділік әкеледі. Жұмыс жоспары зерттеудің ғылыми негізділігін қамтамасыз етеді.

Жұмыс жоспарының құрылымы

Жұмыс жоспары бірнеше кірістік құрылымнан тұрады: тақырып, мақсат, міндеттер, әдістер, күтетін нәтижелер және уақытша кесте. Тақырып ғылыми зерттеудің басты бағыттарын айқындайды. Мақсат – зерттеу нәтижесіндегі күтулер. Міндеттер – мақсатқа жету жолындағы нақты қадамдар. Әдістер зерттеудің негізгі «құралдарын» анықтайды: бақылау, эксперимент, модельдеу және статистикалық талдау. Жұмыс жоспарының дұрыс құрылымы зерттеуге сенімді бағыт береді.

Жұмыс жоспарының мысалы

Тақырып: «Кен құнарсыздануын азайту арқылы өнім сапасын арттыру»
Мақсат: Жарылыс параметрлерін оңтайландыру арқылы руданың жоғалуын азайту әдісін әзірлеу. Міндеттері:

Әдеби шолу жүргізу және болжамдар жасау.

Далалық және зертханалық тәжірибелер жүргізу.

Мәліметтер жинау және модельдеу.

Нәтижені анализ жасау.

Практикалық ұсыныс әзірлеу.

Гипотезаны тексеру деген не?

(Статистика және ықтималдық)

1. Гипотезаны тексеру

Гипотезаны тексеру – бұл статистикалық әдіс, ол үлгі деректерін талдау арқылы бүкіл популяция туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.

Бұл процесте біз үлгі деректеріндегі қателік деңгейін анықтап, оны рұқсат етілген шекте бағалаймыз.

2. Гипотезалардың түрлері

Нөлдік гипотеза (H₀) – параметр мен статистикалық көрсеткіш арасында маңызды айырмашылық жоқ дегенді білдіреді.

Балама гипотеза (H₁) – нөлдік гипотезаға қарама-қайшы; яғни параметр мен статистикалық көрсеткіш арасында айырмашылық бар деп болжайды.

3. Нақты өмірдегі қолдану мысалы

Инженер 25 үлгі болаттың Бринелль қаттылығын өлшеп, олардың орташа мәні 170-тен жоғары ма екенін тексергісі келді.

Мәліметтер бойынша орташа мән, стандартты ауытқу және сынама мөлшері анықталып, t-тест әдісімен есептеледі. Нәтижесінде t = 1.22 және p-мәні = 0.17.

4. Мәселенің түсіндірмесі

Егер p-мәні 0.05-тен үлкен болса, онда айырмашылық статистикалық тұрғыда маңызды емес деп есептеледі және нөлдік гипотеза қабылданады.

Бұл жағдайда p = 0.17 > 0.05, сондықтан айырмашылық дәлелденбейді.

5. Қорытынды және талдау

Қорытынды:
Нөлдік гипотеза қабылданады. Яғни үлгінің орташа мәні мен популяцияның орташа мәні арасында елеулі айырмашылық жоқ.

Рефлексия:
Гипотезаны тексеру – зерттеудің маңызды кезеңдерінің бірі. Ол статистикалық негізде шешім қабылдауға және деректер арасындағы айырмашылықтың кездейсоқ па, әлде нақты ма екенін анықтауға мүмкіндік береді.

5) Fылыми зерттеулердің түрлері: іргелі және қолданбалы

Ғылыми зерттеу - жаңа білім алу және оны практикада қолдануға бағытталған жүйелі іс-әрекет. Зерттеудің екі негізгі түрі бар: іргелі (фундаменталды) және қолданбалы (практикалық). Олар өзара байланысты, себебі іргелі зерттеу теориялық негіз жасаса, қолданбалы зерттеу сол білімді нақты мәселені шешуге бағыттайды.

Іргелі зерттеу (фундаменталды зерттеу) – жаңа теориялық білім алу мақсатында жүргізілетін ғылыми ізденіс. Бұл зерттеулер нақты практикалық нәтижеге бағытталмайды, алайда ғылым дамуының негізін қалайды. Мұндай зерттеу барысында ғалым табиғат пен қоғамның терең заңдылықтарын анықтауға тырысады. Мысалы, геологияда жер қыртысының құрылымы мен тектоникалық қозғалыстардың заңдылығын зерттеу іргелі сипатқа ие.
Іргелі зерттеу ұзақ мерзімді, күрделі және қомақты ресурстарды қажет етеді. Оның нәтижелері бірден өндірістік салада қолданылмауы мүмкін, бірақ болашақтағы жаңалықтарға жол ашады. Іргелі зерттеулердің тағы бір ерекшелігі – олардың теориялық үлгі, модель немесе тұжырымдамалар түрінде көрінуі.

Бұл зерттеулер ғылымның дамуына жаңа бағыт береді, жаңа ұғымдар мен категорияларды қалыптастырады. Кей жағдайда мұндай жұмыстар бірнеше онжылдық өткен соң ғана практикалық мәнге ие болуы мүмкін.
Іргелі зерттеудің нәтижесі – жаңа ғылыми теория немесе түсіндіру моделі.

Іргелі зерттеу – табиғат, қоғам және ойлау заңдылықтарын түсіндіруге бағытталған теориялық зерттеу. Мақсаты – жаңа ғылыми білім өндіру, бірақ оның нәтижелері бірден практикада қолданылмауы мүмкін. Мысалы:

Геологиядағы жер қыртысының құрылымын зерттеу;

Минералдардың физика-химиялық қасиеттерін анықтау.

Қолданбалы зерттеу ұғымы

Қолданбалы зерттеу – іргелі зерттеулерден алынған білімді нақты практикалық мәселелерді шешуге пайдалану процесі. Мақсаты – өндіріс, техника, экономика немесе әлеуметтік салада туындаған нақты проблемаларға ғылыми негізделген шешім ұсыну. Қолданбалы зерттеудің нәтижесі көбінесе технологиялық инновация, әдістеме немесе өнім түрінде көрінеді. Мысалы, кен өндіру кезінде құнарсыздануды азайту немесе энергия шығынын төмендету жолдарын табу. Мұндай зерттеулер қысқа мерзімде нәтиже беруді көздейді және тәжірибеге бағытталады. Қолданбалы зерттеулерде эксперимент, модельдеу, инженерлік есептеу және өндірістік сынақтар кеңінен қолданылады. Нәтижесінде ғылыми идея нақты шешімге, ал теория нақты құралға айналады. Бұл зерттеулер экономикалық тиімділікті арттырып, технологиялық жаңаруға жол ашады.

Қолданбалы зерттеу – ғылым мен өндіріс арасындағы көпір іспетті.
Онсыз іргелі білім практикалық мәнге ие бола алмайды.

Қолданбалы зерттеу – белгілі бір практикалық мәселені шешуге бағытталған ғылыми әрекет. Мақсаты – іргелі білімді пайдаланып, нақты өндірістік, технологиялық немесе әлеуметтік міндеттерді шешу. Мысалы:

Кен өндіру кезіндегі құнарсыздануды азайту әдістерін жетілдіру;

Экологиялық таза жару технологиясын жасау.

Сызба: "Қолданбалы зерттеу → Тәжірибе → Нәтиже → Өндірістік шешім"

Іргелі және қолданбалы зерттеулер мақсаттары мен нәтижелері жағынан ерекшеленгенімен, өзара тығыз байланысты. Іргелі зерттеу – білімнің негізін қаласа, қолданбалы зерттеу – сол білімді іске асырады. Іргелі зерттеуде сұрақ «неге?» және «қалай?» түрінде қойылады, ал қолданбалыда «қалай жақсартуға болады?» деген сұрақ басым. Мысалы, іргелі зерттеу минералдардың физикалық қасиеттерін зерттесе, қолданбалы зерттеу оларды өңдеудің тиімді әдісін іздейді. Айырмашылықтары төмендегі кестеде көрсетілген:

Критерий	Іргелі зерттеу	Қолданбалы зерттеу
Мақсат	Білім алу, түсіндіру	Практикалық шешім табу
Уақыты	Ұзақ мерзімді	Қысқа мерзімді
Нәтиже	Теория, заңдылық	Технология, әдіс
Қолдану аясы	Теориялық ғылым	Өндіріс, инженерия
Мысал	Геологиялық құрылым	Кен өндіру әдісі

Іргелі және қолданбалы зерттеулер бір-бірінен тәуелсіз емес, олар циклдік байланыста. Іргелі зерттеудің нәтижесі қолданбалы зерттеуге негіз болады, ал қолданбалы зерттеу жаңа теорияларға сұраныс тудырады. Бұл өзара әрекет ғылым дамуының үздіксіз тізбегін құрайды. Мысалы, жер қойнауын зерттеу барысында анықталған жаңа геофизикалық заңдылықтар кейін кен өндіру технологиясына енгізіледі. Ал жаңа технологияның қолданылуы өз кезегінде жаңа ғылыми сұрақтар туындатады. Сондықтан ғылым мен өндіріс арасындағы байланыс динамикалық сипатта дамиды.

Геология және тау-кен ісіндегі мысал

Іргелі зерттеу – кен денесінің геологиялық моделін жасау.

Қолданбалы зерттеу – сол модель негізінде бұрғылау және жару жұмыстарын оңтайландыру. Іргелі зерттеу жаңа түсініктер қалыптастырып, табиғи процестердің механизмін ашса, қолданбалы зерттеу сол түсініктерді практикалық пайдаға асырады. Мысалы, құнарсыздануды азайту әдістері – қолданбалы зерттеудің нәтижесі. Мұндай өзара байланыс кен өндіру саласында ресурстарды үнемдеуге және экологиялық әсерді азайтуға мүмкіндік береді.

Ғылыми зерттеулер – адамзат өркениетінің ілгерілеуін қамтамасыз ететін басты құрал. Іргелі және қолданбалы зерттеулердің үйлесімді дамуы ғылыми прогрестің негізі болып табылады. Іргелі зерттеу жаңа білім мен теориялық түсінік береді, ал қолданбалы зерттеу сол білімді өмірде жүзеге асырады. Олардың бірлігі ғылымның тиімділігін арттырып, инновациялық дамуға жол ашады. Заманауи ғылымда бұл екі бағыт арасындағы шекара барған сайын жойылып келеді. Көптеген зерттеулерде теория мен практика біртұтас түрде қарастырылады. Сондықтан болашақ зерттеушілерге осы екі бағыттың да логикасын түсіну аса маңызды.

6) Ғылымдағы этикалық нормалар мен академиялық адалдық

Ғылыми этика мен академиялық адалдықтың мәні мен маңызы

Ғылымдағы этикалық нормалар – ғылыми қызметті реттейтін моральдық және кәсіби қағидалар жиынтығы. Ғылыми этика зерттеушілер арасындағы өзара сыйластықты, адалдықты және жауапкершілікті қамтамасыз етеді. Әрбір ғалымның әрекеті қоғамның сеніміне және ғылым беделіне тікелей әсер етеді. Этикалық нормаларсыз ғылымның объективтілігі мен әділдігі жоғалады.
Ғылымдағы басты құндылықтар – шындықты іздеу, әділдік, тәуелсіз ойлау және ар-намыс.

Академиялық адалдық – ғылыми және оқу іс-әрекетінде шынайылық пен әділдікті ұстану. Ол плагиатқа, бұрмалауға, жалған дерекке, жалған авторлыққа және ақпаратты жасыруға тыйым салады.

Ғылыми этика мен академиялық адалдық бір-бірін толықтырып, ғылыми мәдениеттің негізін қалайды. Бұл қағидаларды сақтау зерттеушілер арасындағы бәсекелестікті әділ етеді.

Заманауи ғылымда этикалық нормаларды бұзу – тек жеке адамға емес, бүкіл ғылым саласына нұқсан келтіреді. Осы себепті көптеген университеттер мен ұйымдар арнайы академиялық адалдық кодекстерін қабылдаған.

Этикалық мәдениеттің басты міндеті – ғылымның рухани және әлеуметтік миссиясын сақтау. Ғылым адамзат игілігі үшін қызмет етуі тиіс, жеке мүдде үшін емес.

Этикалық ғалым – өз еңбегінің қоғамдық салдарын түсінетін тұлға.
Адалдық – нағыз ғылымның өлшемі.

Ғылыми этиканың негізгі қағидалары мен түрлері

Ғылыми этиканың басты қағидалары мыналар:

Шынайылық – деректер мен нәтижелерді ойдан шығармау.

Ашықтық – ақпаратты жария етуге және сынға дайын болу.

Әділдік – әріптестердің еңбегін мойындау және сілтеме беру.

Бейтараптылық – жеке көзқарас немесе пайда мүддесін араластырмау.

Жауапкершілік – зерттеу нәтижесінің қоғам мен табиғатқа әсерін түсіну.

Сенімділік – әріптестер мен студенттер арасында адал қатынас орнату.

Ғылыми этиканың үш негізгі бағыты бар:

Жеке тұлғалық этика (зерттеушінің ішкі адалдығы);

Кәсіби этика (әріптестермен, студенттермен және ұйыммен қарым-қатынас);

Қоғамдық этика (ғылым мен қоғам арасындағы байланыс).

Этикалық нормаларды сақтау тек мінез-құлық ережесі емес,
сонымен қатар ғылыми шеберліктің көрсеткіші болып табылады.
Кез келген зерттеу шынайылық пен жауапкершілікке сүйенгенде ғана құндылыққа ие. Этикалық мәдениетсіз ғылымның прогресі мүмкін емес.

Зерттеу этикасы және ғалымның жауапкершілігі

Зерттеу этикасы - ғылыми жұмыстарды жүргізу кезіндегі мінез-құлық нормалары жүйесі. Ол зерттеудің барлық кезеңдерінде сақталуы керек:
жоспарлау, деректер жинау, талдау, жариялау және т.б.

Ғалымдар өз тәжірибелерінде адамдар мен жануарлардың құқықтарын, қауіпсіздігін қорғауға міндетті. Зерттеу барысында алынған деректер бұрмаланбауы тиіс. Болжам мен нәтиженің арасындағы айырмашылықты жасыру этикалық бұзушылық болып саналады. Экологиялық жауапкершілік те маңызды – зерттеу табиғатқа зиян келтірмеуі тиіс. Ғалымның қоғам алдындағы парызы – ғылыми шындықты бұрмалаусыз жеткізу. Бұдан бөлек, авторлық этика да маңызды: әріптестер еңбегін мойындау, тең авторлықты әділ бөлу.

Зерттеу нәтижесін жариялау кезінде әділ рецензиялау және ашық пікір алмасу сақталуы тиіс. Жалған ғылыми журналдар мен коммерциялық жарияланымдарға жол бермеу керек. Әр зерттеуші ғылыми репутациясын этикалық мінез-құлық арқылы қалыптастырады.

Академиялық адалдық және плагиаттың түрлері

Академиялық адалдық - оқу және ғылыми процестегі шынайылық пен әділдікті сақтау мәдениеті. Ол университеттер мен ғылыми ұйымдардың басты құндылықтарының бірі. Адалдықтың негізгі талаптары:

Өз еңбегін өз бетімен орындау;

Басқа автордың еңбегіне міндетті түрде сілтеме жасау;

Ақпарат көздерін дұрыс көрсету;

Зерттеу нәтижесін бұрмаламау.

Плагиат - академиялық адалдықтың ең ауыр бұзылуы. Ол келесі түрлерде кездеседі:

Толық көшіру (мәтінді өзгеріссіз алу).

Жасырын плагиат (сөз тіркестерін аздап өзгерту).

Аударма плагиаты (басқа тілден сілтемесіз көшіру).

Өзіндік плагиат (бұрынғы еңбегін қайта пайдалану).

Деректерді қолдан бұрмалау немесе ойдан шығару.

Плагиат тек құқықтық емес, моральдық тұрғыдан да ауыр қылмыс саналады. Ол ғылыми беделді төмендетіп, қоғамның сенімін жояды. Сондықтан заманауи университеттер арнайы антиплагиат жүйелерін қолданады.

Ғылыми этика мен академиялық адалдықтың өзара байланысы

Ғылыми этика мен академиялық адалдық өзара тығыз байланысты. Этикалық нормалар зерттеу мінез-құлқын қалыптастырса, академиялық адалдық сол нормалардың нақты көрінісі болып табылады. Мысалы, шынайылық қағидасы адалдықтың негізін құрайды. Егер ғалым шындықты бұрмаламай, өзгенің еңбегін мойындаса - ол академиялық адалдықты сақтайды. Бұл екі жүйе бірігіп ғылыми мәдениеттің тұтас құрылымын жасайды. Этиканы сақтамай адал болу мүмкін емес, ал адалдықсыз этика – формалды ұғым ғана. Екеуінің мақсаты бір – ғылымның сенімділігін, қоғам алдындағы жауапкершілігін қамтамасыз ету.

Схема идеясы:

Ғылыми этика ─► Мінез-құлық нормалары

│

▼

Академиялық адалдық ─► Нақты іс-әрекет

│

▼

Сенімді ғылым және қоғам игілігі

Этикалық мәдениетті қалыптастыру және оны жетілдіру жолдары

Этикалық мәдениет – ғылыми қауымдастықтың рухани тірегі. Ол білім беру мен зерттеу саласында жүйелі түрде дамытылуы тиіс. Этикалық мәдениетті қалыптастыру үшін төмендегідей шаралар қажет:

Университеттерде академиялық адалдық кодексін бекіту;

Этика комитеттерін құру және олардың жұмысын белсенді ету;

Ғалымдар мен студенттерге арналған семинарлар, тренингтер ұйымдастыру;

Зерттеу нәтижелерін ашық жариялау және репозиторий жүйесін дамыту;

Жас зерттеушілерге тәлімгерлік (менторлық) жүйесін енгізу;

Цифрлық антиплагиат және дерек бақылау құралдарын қолдану.

Этикалық мәдениет – білім беру сапасының да көрсеткіші. Ол ғылымдағы әділдікті, адалдықты және қоғамға пайда әкелетін бағытты күшейтеді. Этиканы сақтау – тек талап емес, ғалымның ішкі ар-намысының айғағы.